0(0)

Starożytność – opracowanie – literatura

  • Kategorie opracowania
  • Suma zarejestrowanych 0
  • Ostatnia aktualizacja 14 sierpnia 2020

Opis

Literatura.

literatura grecka rodzi się w okresie archaicznym, pierwotnie ściśle związana jest z religią i przekazywana ustnie, czynili to aojdowie – zawodowi, wędrowni śpiewacy, którzy przy wtórze formingi (drewnianego instrumentu strunowego) opiewali bohaterskie czyny, za twórcę tego typu twórczości uchodzi mityczny Orfeusz, zaś pierwszy instrument strunowy – lirę, miał ze skorupy żółwia sporządzić Hermes3 i przekazać ją bratu Apollinowi

po Homerze występują rapsodowie, którzy kultywowali pieśni epickie, wywodzili się ze szkoły recytatorów założonej na wyspie Chios, tak zrodziły się i ukształtowały opowieści narracyjne

  Orfeusz – (mit. gr.) tracki śpiewak, muzyk i poeta, uważany za twórcę orfizmu; syn muzy Kaliope; swą muzyką czarował nawet rośliny i zwierzęta; dzięki niej zdołał dotrzeć do Hadesu, aby uwolnić ukochaną Eurydykę, zmarłą od ukąszenia węża; wbrew zakazowi przed wyjściem z podziemia obejrzał się i stracił żonę na zawsze; zginął rozszarpany przez kobiety trackie lub menady; menady [gr. mainades ‘szalone’] – (mit. gr.) nimfy, które wychowały Dionizosa; od jego przydomka Bachus zw. również bachantkami; w ekstatycznym upojeniu towarzyszyły bogu w szalonych tańcach; przedstawiane z tyrsami w rękach; później czcicielki Dionizosa biorące udział w orgiastycznych obrzędach ku jego czci; tyrs – (mit. gr.) laska zakończona szyszką pinii, owinięta bluszczem lub winoroślą; atrybut Dionizosa, menad i satyrów.   lira – (gr., muz.) starogrecki instrument muzyczny strunowy, szarpany, w kształcie podkowy; w w. XV–XVI instrument smyczkowy, konstruowany w kilku odmianach.   Hermes – (mit. gr.) bóg dróg i podróżnych, posłaniec bogów i przewodnik dusz do świata zmarłych; patron wychowania młodzieży męskiej, czczony gł. w gimnazjonach; bóstwo płodności; opiekun pasterzy i ich stad; syn Zeusa i nimfy Mai; sprytny, przebiegły i obdarzony licznymi umiejętnościami patron wynalazców, poetów i złodziei; przedstawiany zwykle w kapeluszu podróżnym, w uskrzydlonych sandałach i z kerykejonem w ręku lub w postaci „dobrego pasterza” z owieczką na ramionach; gł. miejsce kultu – grota góry Kyllene (miejsce urodzenia) w Arkadii.   rapsod – (gr.) fragment epopei lub samodzielny utwór epicki o charakterze patetycznym, opiewający znanego bohatera lub doniosłe wydarzenie historyczne; w starożytnej Grecji: wędrowny śpiewak-deklamator recytujący, zwykle przy akompaniamencie instrumentu, poematy epickie innych twórców, czasem własne.  

Liryka starożytna.

Tyrtajos (Tyrteusz) (VII w. p.n.e.) – reprezentant poezji lirycznej tworzonej w Grecji macierzystej. Z jego osobą związana jest pewna legenda. W czasie wojny Spartanie, którym przepowiedziano, że zwyciężą tylko wtedy, gdy wodzem ich będzie Ateńczyk, poprosili o posiłki wojskowe. Niechętni im Ateńczycy, posłuszni zapytanej o radę wyroczni, przysłali nie oddziały żołnierzy, lecz kulejącego poetę. Jednak ten wynagrodził braki fizyczne ogromnym talentem lirycznym, a jego pomoc okazała się niezwykle skuteczna: swoimi pieśniami rozpalił w Spartanach taką wolę walki, że bez problemu pokonali silniejszego przeciwnika. W ten właśnie sposób miały powstać jego elegie patriotyczne. Tyrtajos przedstawia w nich sławę, jaką zdobywa sobie za życia i po bohaterskiej śmierci mężny wojownik, przeciwstawia jej upokarzający los zwyciężonych. Wszystko, co pisze, zmierza do jednego: do zachęty, by stać nieugięcie w pierwszym szeregu i choćby za cenę życia, walczyć o zwycięstwo. Inaczej jednak niż Homer, ceni najwyżej nie sławę jednostki, lecz ofiarę złożoną dla wspólnej sprawy. Od jego imienia utworzono terminy: tyrteizm i poezja tyrtejska, określające nurt liryki zaangażowanej, wzywającej do walki i poświęcenia za ojczyznę.

  elegia – w starożytnej poezji greckiej gatunek z pogranicza epiki i liryki, wywodzący się z pieśni żałobnej, obejmujący utwory ujęte w formę elegijnego dystychu o różnorodnej tematyce i nastroju. Pieśń lamentacyjna bliska trenowi. W poetyce nowożytnej utwór liryczny bez określonej miary wierszowej, o refleksyjnym nastroju, utrzymany w tonie skargi.  

Safona (VII/VI w. p.n.e.) – przedstawicielka liryki eolskiej, autorka pieśni weselnych, modlitw z najsłynniejszą do Afrodyty (sparafrazowaną przez J. Kochanowskiego we fraszce „Do Miłości”: „Matko skrzydlatych miłości”), hymnów miłosnych. Jako pierwsza znalazła środki do wyrażania najbardziej subtelnych przeżyć i uczuć. Chętnie i umiejętnie wykorzystywała motywy liryki ludowej (np. w jednym z zachowanych fragmentów piosenki weselnej panna młoda przyrównana jest do jabłka rosnącego na szczycie drzewa). Współcześnie bardzo wysoko ceniono jej twórczość (Platon nazwał ją dziesiątą Muzą). Od jej imienia ukuto nazwę strofy safickiej, dla określenia strofy czterowersowej, zbudowanej z trzech wersów jedenastozgłoskowych i jednego pięciozgłoskowego, który stanowi rytmiczną i znaczeniową puentą zwrotki.

Symonides (556–468 r. p.n.e.) – jeden z najwybitniejszych twórców liryki chóralnej, uprawiał różne gatunki, m.in. hymny na cześć zwycięstw, peany ku czci Apollina, treny (wg J. Kochanowskiego, Tren I: „lamenty i skargi Symonidowe”). Nadał epigramatom literacki charakter, zawierając w dystychach (dwuwierszach) prawdziwe bogactwo treści. Autor sławnego epigramatu poświeconego Spartanom: „Gościu, oznajmij Lacedemończykom, że w boju poległszy – / Tu spoczywamy po wiek, wiernie słuchając ich praw”.

  hymn – (gr.) uroczysta pieśń pochwalna, opiewająca np. czyjąś sławę lub wzniosłą ideę; patetyczny utwór liryczny o treści patriotycznej bądź religijnej.   pean – (gr., lit.) w starożytnej poezji greckiej: hymn ku czci Apollina; później: uroczysta pieśń pochwalna albo dziękczynna, opiewająca zwycięstwo lub bohatera.   epigramat – krótki, dowcipny utwór poetycki o zaskakującej puencie, oparty na paradoksalnym koncepcie, często satyryczny; gatunek przejęty z poezji starożytnej.   Sparta – miasto w południowej Grecji (Peloponez), w dolinie rzeki Ewrotas, między górami Tajget i Parnon; w starożytności stolica potężnego miasta-państwa, zwanego również Lacedemonem, założone w IX w. p.n.e. przez Dorów.  

Pindar (518–446 r. p.n.e.) – jeden z najwybitniejszych poetów greckich, ostatni z oryginalnych i wybitnych twórców poezji chóralnej, rywal Symonidesa. Sławę zapewniły mu przede wszystkim ody, utwory liryczne o podniosłym, patetycznym charakterze, sławiące wybitną jednostkę lub upamiętniające wielkie wydarzenie (dochowały się tylko 4 księgi epinicjów sławiących zwycięzców igrzysk olimpijskich). O powiedział mit o wyprawie Argonautów po złote runo. Już za życia cieszył się wielką sławą (gdy w 335 r. p.n.e. Aleksander Wielki zdobył Teby, na znak szacunku ocalił od zniszczenia dom Pindara). W czasach nowożytnych P. Ronsarda nazywano „francuskim Pindarem”, a piszący łacińskie ody Szymon Szymonowic europejską sławę zyskał jako Pindarus Polonus. Tak zwana oda pindaryjska była modnym gatunkiem poetyki klasycystycznej (Kniaźnin).

  oda – utwór wierszowany, utrzymany w stylu patetyczno-retorycznym, o kunsztownych układach metrycznych i stroficznych, opiewający wzniosłą ideę, wybitną postać lub niezwykły czyn. Termin oznaczający pierwotnie utwór liryczny przeznaczony do śpiewania (pieśń). Główna forma greckiej liryki solowej, osobistej (Alkajos, Safona, Anakreont) oraz chóralnej (Pindar), związana z obrzędami religijnymi i uroczystościami narodowymi, okolicznościowa pieśń ku czci bohaterów. W poezji rzymskiej rozwinęła się oda solowa (Owidiusz, Horacy). Oda nowożytna łączyła często cechy obu form. Polskie wzory stworzyli J. Kochanowski, Sz. Szymonowic. Oda, uprzywilejowana w klasycyzmie, według norm ówczesnej poetyki odznaczała się „nieporządkiem lirycznym” (J.B. Rousseau, G.r. Dierżawin, I. Krasicki, S. Trembecki); w romantyzmie, pozbawiona rygorów kompozycyjnych i wersyfikacyjnych, była nasycona treściami filozoficzno-religijnymi i historiozoficznymi (m.in. F. Schiller, J.W. Goethe, P.B. Shelley, A. Mickiewicz, J. Słowacki); w poezji współczesnej występuje jako stylizacja wzorca klasycznego (J. Iwaszkiewicz, J. Tuwim).   epinicjon – (gr., lit.) pieśń lub oda triumfalna na cześć zwycięzców (np. w liryce antycznej – triumfatorów igrzysk olimpijskich.  

Anakreont (ok. 570–ok.485 r. p.n.e.) – liryk grecki, sławił konwencjonalną grę miłosną, pisał anakreontyki, utwory o lekkiej, najczęściej biesiadnej lub miłosnej tematyce i pogodnym, niefrasobliwym nastroju, związane z kulturą dworską. Charakteryzował je elegancki, prosty język i niezwykła melodyjność. Pisane były ośmiozgłoskowcem i ta cecha stanowi wyznacznik klasycznego anakreontyku. W poezji polskiej swobodnym nawiązaniem do poezji Anakreonta są pieśni biesiadne Kochanowskiego oraz fraszki (J. Kochanowski aż siedmiu fraszkom dał tytuł „Z Anakreonta”) i poezja dworska Jana Andrzeja Morsztyna.

Liryka rzymska.

Owidiusz – jeden z najwybitniejszych poetów starożytnych, autor elegii miłosnych „Amores”, fikcyjnych listów bohaterek „Heroidy”, „Sztuki kochania”, poetyckiego kalendarza świąt rzymskich „Fasti”, poematu epickiego „Metamorfozy” (najpopularniejszego wykładu mitologii greckiej i rzymskiej), elegii przedstawiających legendy rzymskie, napisanych dystychem elegijnym. (Rumuni uważają go za swego narodowego poetę, ponieważ na Półwyspie Bałkańskim spędził na wygnaniu ostatnie lata życia).

Horacy – liryk rzymski, stworzył „Carmina” – pieśni zwane również odami, „Satyry” i „Listy poetyckie”. Jego „List do Pizonów” (znany też jako „Sztuka poetycka”), wykład teorii literatury, głównie poezji dramatycznej, dał podwaliny poetyki europejskiej. Ulubionymi tematami liryki Horacego były: miłość, wesołe biesiady, przyjaźń, refleksje filozoficzne. Swój pogląd na życie oparł na epikureizmie i stoicyzmie. Zalecał życie spokojne i beztroskie, a umożliwić je miało zachowanie umiaru (zasada tzw. „złotego środka”). W wierszach zwracał się do konkretnych lub fikcyjnych osób, wprowadzając swobodny tok rozmowy. Jego stroficzne pieśni recytowano lub śpiewano przy akompaniamencie liry lub fletu. Do liryki rzymskiej wprowadził grecką epodę. Horacy jest autorem sławnych maksym określających wyznawaną przez niego filozofię życia, np. „carpe diem” – ciesz się tym, co dzień niesie. Horacy wierzył, iż jego twórczość zapewni mu nieśmiertelną sławę, dzięki pamięci potomnych: „Pomnik trwalszy stworzyłem, niźli w spiżu ryty”, „Nie wszystek umrę” (non omnis moriar) (zwroty te parafrazował J. Kochanowski, zwłaszcza w tematach tyczących się sławy poetyckiej, a tłumaczył Norwid). Popularność poezji Horacego nie słabła do końca XVIII w., wiersze jego tłumaczono, naśladowano i parafrazowano tak często, że mówi się nawet o horacjanizmie w poezji tych wieków. Najsławniejszymi naśladowcami prezentowanej w utworach Horacego filozofii epikurejskiej i stoicyzmu byli F. Petrarka, J. Kochanowski, Sz. Szymonowic.

  oda – (lit.) uroczysty, patetyczny utwór poetycki opiewający wybitną postać, doniosłe wydarzenie historyczne, wzniosłe idee itp.   epoda – (gr., lit.) w antycznej poezji greckiej: strofa, w której drugi wers jest krótszy od pierwszego; także utwór złożony z takich strof; w starogreckiej liryce chóralnej: trzeci człon stroficzny po strofie i antystrofie.  

Liryka starożytnej Grecji.

liryka

  • obok epiki i dramatu jest rodzajem literackim, który powstał w VII i VI w. p.n.e.
  • pojawiała się przede wszystkim w obrzędach religijnych
  • Grecy w jej wczesnym okresie rozwoju dzielili ją na różne gatunki, kierując się
  • typem instrumentu towarzyszącego utworowi
  • sytuacją życiową, w jakiej pieśń była wykonywana
  • związana z muzyką, gdyż do niej liryka była zaliczana na początku swych gatunkowych dziejów
  • używano określeń
  • melika (pieśń, część pieśni, fraza, śpiew)
  • liryka (instrument strunowy, lira)

twórcy

Tyrtajos (Tyrteusz – VII w. p.n.e.)

  • postać legendarnego poety-żołnierza, który zagrzewał do walki Spartan w boju z Meseńczykami
  • został posłany przez Ateńczyków, aby – wspierając pieśnią walczących – doprowadzić do zwycięstwa
  • z jego pięciu ksiąg ocalało do czasów współczesnych 150 wersów
  • jest symbolem liryki niezłomnej, walczącej o niepodległość, pełnej obywatelskich cnót, sławiącej wielkie i bohaterskie czyny żołnierza-obywatela

Safona (VII–VI w. p.n.e.)

  • obok Homera nazywana „Poetką”, co świadczyło o kultowym traktowaniu jej osoby oraz twórczości
  • jej teksty literackie są wspaniałe, pełne erotyzmu i wysublimowanych uczuć
  • około 10 tysięcy tekstów, zawartych w 9 księgach, nie dotrwało w większości do naszych czasów
  • obejmowały one pieśni miłosne, hymny, pieśni weselne, modlitwy
  • znane utwory – „Zazdrość”, „Pogarda dla nie znającej poezji”, „Do Afrodyty”, „Do Anaktorii”
  • na wyspie Lesbos kształciła dziewczęta w sztuce tańca, muzyki i układania poezji
  • legenda przekazuje informację o jej samobójczym skoku do morza z powodu nieszczęśliwej miłości
  • jej życie i postawa twórcza stanowią jeden z najciekawszych mitów kultury śródziemnomorskiej

Anakreont (VI w. p.n.e.)

  • autor pieśni biesiadnych, piewca radości życia, urody codzienności oraz dobrych trunków
  • bożek miłości pojawia się w wielu jego tekstach
  • od jego nazwiska określano anakreontykami zwarte, krótkie utwory liryczne, pełne żartu i zaskakujących point
  • najpopularniejsze utwory: „Piosenka”, „Igraszki”, „Słodki bój”

Symonides (VI–V w. p.n.e.)

  • tworzył pełne podniosłości strofy, które wzruszały i budziły żal u odbiorców
  • prawdopodobnie jest autorem napisu na mogile Spartan zwyciężonych pod Termopilami
  • wyrażenie „łzy (skargi) Symonidowe” określa stan psychiczny wzruszonych, nieobojętnych wobec lamentu i patosu wersów słuchaczy

Utrwal terminy

epigramat – krótki, zwięzły utwór

hymn – pieśń pochwalna

strofa saficka – 4 wersy tworzą zwrotkę: 3 pierwsze zbudowane są z 11 zgłosek, zaś ostatnia z 5

symposia – w Grecji: zebranie, uczta, narada; współcześnie: naukowe spotkanie, wymiana poglądów

W literaturze i sztukach pięknych

         (…) Loki rozwiawszy fiołkowe,

         Nad wodą stoi…

         „Safo, co chcesz uczynić?”

         – „Chcę morze zarzucić na głowę,

         By nikt nie ujrzał łez moich…”

                   Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, „Krystalizacje”, 1937

Owidiusz – mistrz poetyckiego kunsztu.

Owidiusz (43 p.n.e. – 18 n.e.)

  • duża część jego życia przypadła na czas pokoju (okres augustiański „pax romana”)
  • od dziecka wychowany i kształcony w atmosferze piękna, swobody, bogactwa
  • ojciec pragnął, aby syn poświęcił się pracy w służbie publicznej, on jednak oddał swe życie literaturze
  • w 8 r. n.e. – decyzją Oktawiana Augusta – został zesłany na krańce imperium
  • pobyt w Tomi (dzisiejsza Konstanca) na wybrzeżu Morza Czarnego
  • do końca jego dni wszyscy kolejni władcy nie zmienili decyzji
  • nie uszanowano nawet jego prośby, aby prochy przywieziono do ojczyzny
  Owidiusz, Publius Ovidius Naso – (43 p.n.e.–17 lub 18 n.e.) jeden z największych poetów rzymskich; związany z poetyckim kołem Korwinusa Mesali. Z młodzieńczego okresu twórczości Owidiusza pochodzą elegie o tematyce miłosnej „Amores”, „Heroidy” – zbiór fikcyjnych listów mitycznych heroin do swych kochanków, „O kosmetyce twarzy kobiecej” oraz dowcipny poemat dydaktyczny „Sztuka kochania”. Okres dojrzały reprezentują 2 duże utwory ajtiologiczne: „Fasti” – zbiór mitów objaśniających kalendarz rzymski oraz „Przemiany”, 250 mitów wyjaśniających pojawienie się niektórych zwierząt, roślin i ciał niebieskich. Wygnanie Owidiusza z Rzymu (z nie wyjaśnionych przyczyn zesłany 8 r. n.e. przez cesarza Oktawiana Augusta do Tomi nad Morzem Czarnym) przyniosło „Tristia” (‘żale’) i „Epistulae ex Ponto” (‘listy znad Morza Czarnego’) – utwory pełne tęsknoty za Rzymem i próśb o umożliwienie powrotu; załamany poeta zmarł na wygnaniu. Owidiusz doprowadził do doskonałości łaciński język poetycki, który w jego utworach zachwyca mistrzostwem narracji, żywością i barwnością opisu, fantazją i poczuciem humoru; zyskał ogromną popularność u swoich współczesnych i nigdy jej nie stracił; ajtiologia (gr.), etiologia (łac.) – wyjaśnianie w formie mitów lub legend przyczyn powstania pewnych tradycji, zwyczajów, obrzędów, również gwiazdozbiorów; poezję ajtiologiczną uprawiali poeci greccy (Kallimach – „Aitia”) i rzymscy (Owidiusz – „Fasti”); liczne ajtiologie w biblijnej „Księdze Rodzaju”.  

utwory

  • „Heroidy”
  • utwór składa się z 21 listów
  • fikcyjne teksty wspaniałych, znanych kobiet – kochanek piszących do bliskich sobie mężczyzn
  • autorkami są m.in.:

Penelopa do Ulissesa

Bryzeida do Achillesa

Dydona do Eneasza

Dejanira do Heraklesa

Helena do Parysa

  • „Sztuka kochania” („Ars amandi”)
  • trzy księgi elegii miłosnych
  • swoisty podręcznik sztuki miłości
  • dwie pierwsze księgi adresowane są do młodych mężczyzn
  • trzecia część skierowana jest do kobiet
  • „Przemiany” („Metamorfozy”)
  • najwybitniejsze dzieło Owidiusza
  • poemat
  • napisany heksametrem
  • liczy 15 ksiąg
  • znakomita znajomość mitologii greckiej i rzymskiej
  • pragnął stworzyć mitologię epicką (epopeję)
  • pojawia się świat – bogów, herosów, zwykłych ludzi, faunów, nimf
  • „Żale” („Tristia”)
  • forma listów – elegii
  • tęsknota za ziemią ojczystą i bliskimi
  • poczucie krzywdy z powodu wygnania
  • prośby o pomoc i protekcję

Utrwal terminy

banicja – rodzaj kary polegającej na wygnaniu z kraju, pozbawieniu praw publicznych; wykluczenie kogoś ze środowiska

elegia – utwór liryczny o poważnej problematyce, utrzymany w tonie refleksyjnym, żałobnym; pieśń lamentacyjna; istnieją także elegie miłosne

epistolografia – sztuka pięknego, literackiego tworzenia listów; współcześnie przeradza się w samodzielny gatunek literacki

W literaturze i sztukach pięknych

  • Johann Wolfgang Goethe, „Elegie rzymskie”, „Cierpienia młodego Wertera” (powieść epistolarna)
  • Jan Kochanowski, „Pieśń XVII” (aluzja do listu Penelopy)
  • Rainer Maria Rilke, „Elegie duinejskie”

Horacy – „Nie umarłem wszystek…”

Quintus Horatius Flaccus (65–8 p.n.e.)

  • uchodzi za najwybitniejszego poetę Rzymu piszącego w języku łacińskim
  • autor satyr, pieśni, epodiów, uważany za wybitnego teoretyka („List do Pizonów”), którego poglądy nie straciły na aktualności
  • twórca życzliwy ludziom, naturze, losowi – pokazując błędy człowieka, wskazuje drogę do cnoty
  • jego lirykę dzieli się na
  • poezję wyznania (w 1. osobie)
  • poezję inwokacyjną (w 2. osobie – zwrot do kogoś)
  • twórczość zawiera problematykę:
  • miłosną
  • bachiczną (biesiadną)
  • refleksyjną
  • patriotyczną
  • filozoficzną
  • autotematyczną
  Horacy, Quintus Horatius Flaccus – (65 r.–8 r. p.n.e.) jeden z największych liryków rzymskich, należący do literackiego kręgu Mecenasa; syn wyzwoleńca. Z początkowego okresu twórczości Horacego (41–30) pochodzą, wzorowane na utworach Lucyliusza, Menipposa i stoicko-cynickiej diatrybie, 2 księgi „Satyr”, ośmieszających wady i słabości ludzkie, oraz księga jambów – „Epod”, atakujących lichwiarzy, złośliwych krytyków, lichych poetów itp. Nieśmiertelną sławę przyniosły Horacemu – wzorowane na Alkajosie, Safonie, Anakreoncie, bogate w miary wierszowe – „Pieśni”, zwane też odami; wśród utworów o różnorodnej treści znajdują się również tzw. ody rzymskie – wyraz aprobaty dla programu politycznego cesarza Oktawiana Augusta; w związku z uroczystościami na rozpoczęcie nowego wieku powstała w 17 r. „Pieśń stulecia”. Twórczość Horacego z lat 23–8 zamykają 2 księgi „Listów”, adresowanych do różnych osób, gawęd na tematy filozoficzno-literackie; wśród nich jest list „Do Pizonów”, znany też jako „Sztuka poetycka” – wierszowany esej o poezji, głównie dotyczący dramatu; tłumaczony na wiele języków, stał się podstawą poetyki europejskiej do początku XIX w., podobnie jak ody – wzorem dla europejskiej liryki; diatryba – (gr.) swobodny dialog, głównie na tematy etyczne, uprawiany w szkołach filozoficznych stoików i cyników, także dyskusja z domyślnym oponentem; w okresie nowożytnym – napastliwy utwór literacki wyrażający krytykę lub protest, zbliżony do pamfletu; oponent – (łac.) osoba, która się czemuś przeciwstawia, jest odmiennego zdania, oponuje; przeciwnik, zwykle w dyskusji; pamflet – (ang. z łac.), utwór publicystyczny będący demaskatorską krytyką osoby, instytucji, grupy społecznej; bywa instrumentem satyry politycznej, przyjmuje formę różnych gatunków wypowiedzi literackich (dialog, rozprawa, list); termin używany niekiedy wymiennie z terminem paszkwil, choć w przeciwieństwie do niego oznacza formę akceptowaną w ramach kultury polemicznej; do wybitnych twórców pamfletów należeli m.in. Seneka Starszy, J. Milton, J. Swift, Wolter; w Polsce w poetyce pamfletu tworzyli A. Słonimski („Kroniki tygodniowe”), K. Irzykowski („Beniaminek”); paszkwil – utwór satyryczny, polemiczny, często oszczerczy, zniesławiający, obelżywy, atakujący konkretną osobę, grupę, instytucję, ogłaszany zwykle anonimowo lub pod pseudonimem; termin pochodzi prawdopodobnie od nazwiska rzymskiego krawca Pasquino (pocz. XVI w.), ogłaszającego złośliwe i szydercze utwory przeciwko znanym osobistościom; najgłośniejsze paszkwile tego typu pisywał P. Aretino; paszkwil bywa zwykle instrumentem satyry politycznej (F. Zabłocki, J. Ursyn Niemcewicz, T.K. Węgierski).  

absolutne mistrzostwo słowa 4 ksiąg „Pieśni”

  • uniwersalizm prawd życia
  • umiejętne połączenie filozofii ze świadomością upływu czasu
  • nie należy lękać się wejścia w „kraj wiecznego wygnania” – jeżeli spędziło się życie mądrze i rozważnie

motyw „exegi monumentum” („Carmina” III, 30) świadczy o świadomej autorefleksji nad nieśmiertelnością własnego imienia, twórczości i sławy

Non omnis moriar” – „nie wszystek umrę”, bo trwać będzie w pamięci:

  • każdego kolejnego pokolenia czytelników
  • twórców – za mistrzostwo jego wiersza i bystrość obserwacji życia

Utrwal terminy

carmina – pieśni; „Carmina” – utwory liryczne Horacego – zwane też odami, stały się źródłem tradycji nowożytnej pieśni

parafraza – przekład, przetworzenie utworu literackiego przy zastosowaniu innych środków oraz metod artystycznych

W literaturze i sztukach pięknych

  • Jarosław Iwaszkiewicz, „Pies horacjański” („Śpiewnik włoski”), 1974
  • Juliusz Słowacki, „Testament mój” (liryk), 1839–1840

Wergiliusz (Publius Vergilius Maro).

uważany za najwybitniejszego pisarza Rzymu

  • żył w latach 70–19 p.n.e.
  • urodził się i działał w czasie złotego okresu kultury rzymskiej
  • syn garncarza
  • przyjaciel Mecenasa i cesarza Oktawiana
  • z Horacym do śmierci utrzymywał serdeczny kontakt
  • kształcił się w Cremonie, Mediolanie i Rzymie
  • uważa się go za rzymskiego odpowiednika Teokryta, Hezjoda i Homera
  Wergiliusz, Publius Vergilius Maro – (70–19 p.n.e.) poeta rzymski; jego twórczość obejmuje m.in.: „Bukoliki”, zwane także „Eklogami” – 10 sielanek (wzorowanych na Teokrycie), pierwszych w literaturze rzymskiej; inspirowane przez cesarza Oktawiana Augusta „Georgiki” – poemat dydaktyczny poświęcony uprawie roli (księga I), sadownictwu (księga II), hodowli bydła (księga III) i pszczół (księga IV), który zgodnie z intencją cesarza miał być zachętą do pracy na roli, oraz „Eneidę” (12 ksiąg), wzorowaną na „Iliadzie” i „Odysei” epopeję narodową; Wergiliusz uświetnił w niej przeszłość Rzymu, dał wizję jego wspaniałej przyszłości oraz wyznaczonej przez opatrzność boską szczególnej misji historycznej; treści eposu odpowiadał styl – zretoryzowany, pełen patosu i efektów dramatycznych. Mimo sprzecznych ocen u współczesnych „Eneida” stała się wkrótce podstawową lekturą szkolną, przedmiotem rozpraw naukowych i komentarzy; alegoryczna interpretacja utworów poety spopularyzowała je w świecie chrześcijańskim; o kulcie Wergiliusza w średniowieczu świadczy m.in. rola, jaką mu wyznaczył w „Boskiej Komedii” Dante Alighieri.   Mecenas, Caius Cilnius Maecenas – (?–8 r. p.n.e.) arystokrata rzymski; przyjaciel i zaufany współpracownik cesarza Oktawiana Augusta; protektor artystów, zwłaszcza pisarzy i poetów; poprzez ich twórczość wpływał na kształtowanie opinii publicznej zgodnie z politycznym i kulturalnym programem Oktawiana Augusta; imię Mecenas stało się synonimem patrona sztuki i literatury.   Cremona – miasto w północnych Włoszech, w regionie Lombardia, nad rzeką Pad.   Teokryt – (1. poł. III w. p.n.e.) poeta grecki z Syrakuz (Sycylia); twórca sielanki (bukoliki) jako gatunku literackiego; uczeń Filetasa z Kos, w Aleksandrii należał do literackiego kręgu Kallimacha; autor ok. 30 utworów (część uważana za nieautentyczne), zwłaszcza ogólnie idyllami, obejmujących: właściwe bukoliki, czyli mimy wiejskie, pasterskie (np. „Koźlarz i pasterz”, „Żeńcy”) i miejskie (np. „Czarodziejki”, „Syrakuzanki”), ponadto enkomia (m.in. „Pochwała Ptolemajosa” – króla egipskiego Ptolemeusza II Filadelfosa), „Hymn na cześć Dioskurów”, epylion „Mały Herakles”, drobne utwory (np. „Wrzeciono”) oraz 25 epigramów okolicznościowych; mistrz w odtwarzaniu piękna natury, nastroju oraz w kreśleniu charakterów; za pośrednictwem Wergiliusza, który go naśladował, wywarł wpływ na literaturę europejską; mim – (łac. z gr.) w starożytnej Grecji i Rzymie widowisko farsowe (o treści zaczerpniętej z życia codziennego, oparte na mimice, gestykulacji, improwizowanym dialogu, akrobacji, pieśni i tańcu) oraz powstały z niego w V w. p.n.e. gatunek literacki (krótki dialog, przeważnie 2-osobowy); rozkwit mimu literackiego przypadł na okres hellenistyczny (III–I w. p.n.e.); w I w. p.n.e. mim upowszechnił się w Rzymie; jego kontynuacją w średniowieczu były interludia oraz komiczno-groteskowe scenki grane przez żonglerów i błaznów; enkomion – (gr.) w greckiej liryce chóralnej pieśń sławiąca bohatera lub zwycięzcę igrzysk sportowych, śpiewana w czasie pochodu odprawianego na jego cześć; epyllion – (gr.) gatunek epicki uprawiany w poezji aleksandryjskiej (Kallimach, Teokryt), rzymskiej (Katullus) i bizantyjskiej (). Nieduży wierszowany utwór narracyjny o treści mitologicznej lub erotycznej, nasycony pełnymi erudycji dygresjami i aluzjami; interludium – (łac., lit.) niewielki utwór sceniczny, zwłaszcza o charakterze komicznym, odgrywany w przerwach głównego widowiska; w teatrze średniowiecznym interludia pełniły funkcję wstawek między częściami misteriów, mirakli czy moralitetów; były to zazwyczaj scenki dialogowe i komiczno-pantomimiczne wprowadzające do religijnego przedstawienia elementy świeckie iludowe; dały początek farsie; farsa – (fr.) odmiana komedii oparta na błahych konfliktach, posługująca się elementami komizmu sytuacyjnego, błazenady, karykatury i groteski w celu wywołania żywiołowego śmiechu widowni. Ukształtowana w XII w. w literaturze francuskiej, wywodziła się z intermediów; rozkwit gatunku przypada na XV–XVI w. (arcydzieło „Mistrz Piotr Pathelin” ok. 1465); związana z commedia dell’arte farsa wywarła wpływ na późniejszą komedię (Molier, A. Fredro), jej elementy przejął później teatr absurdu; obecnie wystawiana głównie przez teatrzyki rozrywkowe; szczególną odmianę stanowi farsa filmowa (np. filmy Ch. Chaplina, braci Marx); commedia dell’arte – (wł.) typ widowiska scenicznego powstały we Włoszech, wystawiany od ok. poł. XVI w. do końca XVIII w.; zwany też komedią włoską, komedią improwizowaną (commedia all’improvviso). Teatr aktorów zawodowych, oparty na improwizacji aktorskiej wyznaczonej scenariuszem, w założeniu uniezależniony od tekstów literackich, operujący stałymi, typowymi postaciami i konwencjonalnymi sytuacjami, posługujący się zarówno słowem (improwizowane monologi i dialogi), jak i działaniem scenicznym (pantomimiczne gesty i ruchy, także błazeńskie epizody); wykonawcy stosowali utrwalone praktyką i skatalogowane sposoby gry.   Hezjod – (VII w. p.n.e.), poeta grecki; wieśniak z Askry w Beocji; twórca epickich poematów dydaktycznych; główne dzieła: „Prace i dnie”, poetycki poradnik dla rolnika, o tendencjach moralizatorskich; „Teogonia”, o pochodzeniu bogów i powstaniu świata (kosmogonia) – najważniejsze, oprócz „Iliady” i „Odysei”, źródło poznania religii greckiej; epos genealogiczny „Katalog niewiast” – katalog matek herosów greckich; przypisywana Hezjodowi „Tarcza Heraklesa” tylko w części początkowej może uchodzić za autentyczną; twórczość Hezjoda naśladowali m.in. poeci aleksandryjscy, Wergiliusz (georgiki), poeci renesansu i oświecenia.  

utwory

„Bukoliki” (eklogi)

  • składają się z 10 tekstów
  • źródła w sielance greckiej
  • tłem jest Arkadia oraz Italia
  • bohaterowie opowiadają o swych miłosnych zapałach
  • pasterze posługują się językiem ludzi wykształconych
  • ekloga IV jest szczególnie ważna ze względu na elementy profetyczne
  • zapowiada powrót złotego wieku
  • świat ulegnie zmianie
  • narodzi się Dziecko – symbol nowego światowego ładu
  • twórcy chrześcijańscy odnosili ów fakt do narodzin Chrystusa
  • w średniowieczu Wergiliusza uznano z tego względu za proroka i autorytet
  ekloga, sielanka, bukolika, idylla – gatunek literacki obejmujący utwory o tematyce zaczerpniętej z życia pasterzy, rolników, rybaków, myśliwych, łączące zwykle elementy liryczne z narracyjnymi i dialogowymi; ukształtowana w literaturze greckiej (Teokryt) jako podbudowany realistyczną obserwacją obrazek wiejskiego życia lub rodzaj zabawy literackiej z odniesieniami do aktualnej problematyki społeczno-obyczajowej; przedmiotem rzymskiej poezji sielankowej (Wergiliusz) stała się wyidealizowana sielska egzystencja (topos Arkadii); w literaturze nowożytnej występuje od przełomu średniowiecza i renesansu; uprawiali ją: Dante Alighieri, F. Petrarca, G. Boccaccio, P. Ronsard, E. Spenser, w Polsce J. Kochanowski, J.B. i Sz. Zimorowicowie, gł. Sz. Szymonowic, od którego „Sielanek” pochodzi polska nazwa gatunku (zw. też skotopaską, pastorałką); reprezentatywna dla poezji sentymentalnej, popularna w okresie oświecenia i preromantyzmu, znana m.in. z twórczości S. Gessnera, A. Chéniera, w Polsce F. Karpińskiego, K. Brodzińskiego; od przełomu romantyzmu uprawiana głównie na prawach stylizacji.   profetyczny – (książk.) odnoszący się do profetyzmu, związany z profetyzmem; proroczy, wieszczy.  

„Georgiki”

  • poemat o rolnictwie, życiu i pracy na wsi
  • zachowanie tradycyjnego podziału pracy na:
  • uprawę drzew i roślin
  • bartnictwo
  • hodowlę zwierząt
  • uprawę roli
  • zdaniem Wergiliusza jedynie życie na wsi uzdrawia człowieka
  • pojawiają się dygresje
  • autor proponuje nowe wzorce życia człowieka i społeczeństwa
  georgiki – (gr.) poemat dydaktyczny sławiący pracę i uroki życia na wsi; gatunek wprowadzony przez Hezjoda („Prace i dnie”), znalazł najdoskonalszą realizację w „Georgikach” Wergiliusza; naśladowany przez poetów XVII i XVIII w. (np. „Pory roku J. Thomsona”).  

„Eneida”

  • epos wzorowany na „Iliadzie” i „Odysei”
  • konstrukcja eposu jest klarowniejsza, bardziej czytelna od tekstów Homera
  • Rzymianie uznali utwór za epos narodowy
  • zbudowany z 12 ksiąg
  • cz. I (ks. I–VI) nawiązuje do „Odysei”
  • cz. II (ks. VII–XII) – do „Iliady”
  • bohaterami są:
  • rzymscy bogowie
  • Eneasz, który pokonuje najtrudniejsze przeszkody
  • Latynowie
  • przyroda
  • utwór odczytuje się często jako apoteozę obowiązku, honoru, patriotyzmu
  • język poważny – wzorowany na klasyce epickiej

przebieg akcji „Eneidy”

  • z płonącej Troi ucieka Eneasz
  • po pełnej przygód podróży przybywa do Dydony
  • królowa Kartaginy (północnej Afryka) gości Trojańczyków i zakochuje się w tytułowym bohaterze
  • zgodnie z przepowiednią Eneasz opuszcza gościnne progi królowej
  • jego celem staje się założenie Rzymu
  • Dydona odbiera sobie życie
  • w dalszej części – bohater walczy z Latynami
  • bogowie decydują, że Troja nigdy nie powstanie
  • Rzym zostanie zbudowany przez potomków Trojan i Latynów
  Dydona, Elissa – (mit. rzym.) córka króla Tyru; założyła Kartaginę na darowanym jej kawałku ziemi, dającym się nakryć wołową skórą; pokroiwszy ją na wąskie paski wyznaczyła teren, na którym stanęła warownia Byrsa [gr. ‘skóra’] – zawiązek Kartaginy; nie odwzajemniona miłość Dydony do Eneasza, którego gościła u siebie, i jej tragiczna śmierć są tematem IV księgi „Eneidy” Wergiliusza.   Latynowie, Latini – w starożytności jedno z głównych plemion italskich (Italikowie), osiadłe na terenie Lacjum; Latynowie tworzyli związki religijno-polityczne skupione wokół ośrodków religijnych, z których najsilniejszy był Związek Latyński; po jego zlikwidowaniu (338 p.n.e.) Latynowie otrzymali niepełne prawa obywatelskie (tzw. ius Latinum lub ius Latii); od 90 r. p.n.e. pełnoprawni obywatele Rzymu.  

Utrwal terminy

mecenat – opieka nad twórcami kultury, sztuki i nauki; sprawuje ją państwo, jednostka; forma patronatu

ekloga – drobny utwór poetycki o charakterze sielanki pasterskiej

W literaturze i sztukach pięknych

  • Dante Alighieri, „Boska komedia” (poemat epicki)
  • Kajetan Koźmian, „Ziemiaństwo” (poemat)
  • Mikołaj Sarbiewski, „Lechiada” (próba epopei)
  • Jan Skórski, „Lechus” (poemat)

O instruktorach

0 (0 Oceny)

166 Kursy

0 studenci

Darmowy